Theo Bộ luật Lao động 2019, người lao động làm hư hỏng dụng cụ, thiết bị hoặc có hành vi khác gây thiệt hại tài sản của người sử dụng lao động thì phải bồi thường, nhưng mức bồi thường phụ thuộc vào lỗi, mức thiệt hại thực tế và hoàn cảnh, và có giới hạn. Nếu do sơ suất, thiệt hại không nghiêm trọng và có giá trị không quá 10 tháng lương tối thiểu vùng áp dụng tại nơi làm việc, mức bồi thường nhiều nhất là 03 tháng tiền lương, khấu trừ hằng tháng vào lương.
Trước khi tính tới tiền, việc đầu tiên thường là viết bản tường trình về thiệt hại. Bản này ảnh hưởng trực tiếp tới cách công ty nhìn lỗi của bạn. Bài này đi từ cách viết tường trình, cách mô tả thiệt hại mà không tự định giá, các mức bồi thường luật đặt ra, giới hạn khấu trừ lương, cho tới lúc công ty đưa giấy cam kết bồi thường để ký.
Tường trình về thiệt hại: người đọc cần biết những gì
Khi có thiệt hại, người quản lý cần trả lời ba câu: tài sản gì bị hỏng, hỏng như thế nào, và vì sao. Bản tường trình của bạn giúp trả lời hai câu đầu bằng dữ kiện, và góp phần cho câu thứ ba. Kể theo trình tự: bạn được giao việc gì, dùng thiết bị gì, quy trình thường làm ra sao, hôm đó có gì khác, sự cố xảy ra lúc nào, bạn đã làm gì ngay sau đó.
Phần "đã làm gì ngay sau đó" thường bị bỏ qua nhưng rất có giá trị: tắt máy, báo tổ trưởng, chụp ảnh hiện trạng, không tự ý sửa. Nó cho thấy bạn không che giấu và đã hạn chế thiệt hại lan rộng. Một người làm vỡ hàng rồi báo ngay luôn được nhìn khác với người để ca sau phát hiện.
Bạn cũng nên ghi tình trạng của thiết bị trước sự cố, nếu biết: máy đã kêu bất thường từ hôm trước, đã báo bảo trì nhưng chưa sửa, dụng cụ thiếu đồ bảo hộ, quy trình không có hướng dẫn cho tình huống đó. Những dữ kiện này không phải để đổ lỗi, mà để người xem xét đánh giá đúng phần lỗi của bạn và phần thuộc về tổ chức công việc.
Mô tả thiệt hại mà không tự định giá
Mô tả hiện trạng, đừng ước tiền. Ghi "vỡ màn hình của một máy tính bảng dùng ở quầy, máy vẫn bật được" thay vì "gây thiệt hại khoảng mấy triệu đồng". Giá trị thiệt hại là việc công ty phải xác định có căn cứ: hoá đơn mua, giá sửa chữa, khấu hao. Bạn tự viết con số là tự đặt mốc cho chính mình.
Phân biệt hỏng và mất. Hỏng thì sửa được hay không, hỏng một phần hay toàn bộ. Một bộ phận hỏng không có nghĩa cả máy phải thay mới. Nếu bạn biết thiết bị đã cũ, ghi rõ thời gian đã sử dụng theo hiểu biết của mình.
Ghi tài sản thuộc ai. Hàng của khách gửi, hàng ký gửi của nhà cung cấp, hay tài sản của công ty. Việc này ảnh hưởng tới ai là người chịu thiệt hại và bảo hiểm nào có thể chi trả.
Đề nghị được có mặt khi xác định giá trị. Bạn có thể đề nghị công ty cho xem căn cứ xác định giá trị thiệt hại: báo giá sửa chữa, hoá đơn gốc, biên bản giám định nếu có. Đề nghị này hợp lý và giúp tránh tranh cãi về sau.
Không tự sửa, không tự mua đền. Tự sửa có thể làm hỏng thêm và mất dấu vết nguyên nhân. Tự mua đền trước khi có kết luận là tự nhận toàn bộ trách nhiệm, kể cả phần có thể không thuộc về bạn.
Luật nói gì về mức bồi thường của người lao động
Bảng dưới tóm tắt các nguyên tắc trong Bộ luật Lao động 2019 ở mức phổ thông. Áp dụng vào một trường hợp cụ thể còn phụ thuộc nội quy, hợp đồng và chứng cứ.
| Trường hợp | Nguyên tắc bồi thường | Ghi chú |
|---|---|---|
| Làm hư hỏng dụng cụ, thiết bị, tài sản do sơ suất, thiệt hại không nghiêm trọng, giá trị không quá 10 tháng lương tối thiểu vùng | Bồi thường nhiều nhất 03 tháng tiền lương, khấu trừ hằng tháng vào lương | Lương tối thiểu vùng do Chính phủ công bố, thay đổi theo thời kỳ; xem mức áp dụng tại nơi làm việc |
| Thiệt hại khác, ngoài trường hợp trên | Bồi thường theo thiệt hại thực tế, cân nhắc lỗi, mức thiệt hại, hoàn cảnh gia đình, nhân thân, tài sản | Không có công thức cố định; căn cứ chứng cứ cụ thể |
| Làm mất dụng cụ, thiết bị, tài sản hoặc tiêu hao vật tư quá định mức | Bồi thường một phần hoặc toàn bộ theo thời giá thị trường hoặc nội quy | Có hợp đồng trách nhiệm thì theo hợp đồng trách nhiệm |
| Thiên tai, hoả hoạn, địch hoạ, dịch bệnh nguy hiểm, thảm hoạ, sự kiện khách quan không lường trước được, đã áp dụng mọi biện pháp cần thiết | Không phải bồi thường | Bạn cần chứng minh đã làm những gì có thể |
Điểm cần nhớ: bồi thường là chuyện riêng, kỷ luật là chuyện riêng. Có thể bị xem xét cả hai, nhưng mỗi việc có căn cứ và thủ tục của nó. Theo hướng dẫn thi hành Bộ luật Lao động, việc xem xét bồi thường thiệt hại cũng đi theo trình tự tương tự xử lý kỷ luật: có họp, có mặt người lao động, có biên bản. Đối chiếu văn bản hiện hành và nội quy nơi bạn làm.
Khấu trừ lương: giới hạn mà công ty phải giữ
Bộ luật Lao động 2019 chỉ cho người sử dụng lao động khấu trừ tiền lương của người lao động để bồi thường thiệt hại do làm hư hỏng dụng cụ, thiết bị, tài sản. Người lao động có quyền được biết lý do khấu trừ. Mức khấu trừ hằng tháng không được quá 30% tiền lương thực trả hằng tháng của người lao động, sau khi đã trích nộp các khoản bảo hiểm xã hội bắt buộc, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp và thuế thu nhập cá nhân.
Nghĩa là dù mức bồi thường đã được xác định, công ty không được trừ hết trong một tháng nếu vượt giới hạn đó; phần còn lại chia ra các tháng sau. Ví dụ giả định: một nhân viên có lương thực nhận sau các khoản trích nộp là mười triệu đồng một tháng, mỗi tháng công ty chỉ được khấu trừ tối đa ba triệu đồng cho khoản bồi thường.
Khấu trừ phải có căn cứ là quyết định hoặc thoả thuận bồi thường rõ ràng, không phải một khoản trừ tuỳ ý xuất hiện trên phiếu lương. Nếu thấy khoản trừ không rõ lý do, bạn đề nghị bộ phận nhân sự cho xem văn bản căn cứ. Đây cũng là lý do bạn nên giữ bản sao mọi giấy tờ đã ký liên quan tới sự việc.
Khi công ty đưa giấy cam kết bồi thường để ký
Nhiều nơi giải quyết nhanh bằng một tờ cam kết: người lao động nhận bồi thường một số tiền, trừ dần vào lương. Trước khi ký, đi qua các bước sau.
- Đọc kỹ số tiền và căn cứ tính. Hỏi số tiền đó dựa trên hoá đơn, báo giá hay ước tính, và có tính khấu hao không.
- Kiểm tra cách trả: trừ lương mỗi tháng bao nhiêu, trong bao lâu, có vượt giới hạn khấu trừ không.
- Xem tờ cam kết có câu tự nhận lỗi hay tự nhận hình thức kỷ luật không. Bồi thường và kỷ luật là hai chuyện; bạn có thể đồng ý bồi thường mà không cần ký thêm lời nhận vi phạm.
- Nếu không đồng ý số tiền, ghi ý kiến của mình vào văn bản, hoặc đề nghị họp để trao đổi có biên bản. Không ký khi chưa hiểu.
- Ký thì giữ một bản. Bản cam kết bồi thường là căn cứ cho mọi lần trừ lương sau này.
Khi số tiền lớn, hoặc sự việc có dấu hiệu bị nghi lấy tài sản chứ không còn là làm hỏng, nên hỏi ý kiến luật sư trước khi ký bất cứ thứ gì; có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn (aicovan.com).
Lỗi sơ suất, lỗi cố ý, hay không có lỗi
Mức bồi thường thay đổi nhiều theo dạng lỗi. Sơ suất là trường hợp bạn không cẩn thận như lẽ ra phải, ví dụ quên khoá van, để hàng sát mép kệ. Cố ý là biết việc mình làm sẽ gây thiệt hại mà vẫn làm. Không có lỗi là khi bạn đã làm đúng quy trình, đúng hướng dẫn, mà thiệt hại vẫn xảy ra do thiết bị hỏng, do quy trình thiếu sót, hoặc do yếu tố khách quan.
Bản tường trình có ảnh hưởng lớn tới việc đánh giá lỗi thuộc dạng nào. Vì vậy hãy mô tả việc mình làm so với quy trình: quy trình yêu cầu gì, bạn đã làm bước nào, bỏ bước nào nếu có, vì sao. Nếu không có quy trình viết thành văn bản, ghi rõ bạn được hướng dẫn bằng miệng như thế nào, bởi ai.
Ví dụ giả định: một nhân viên giao hàng ở Cần Thơ làm rơi thùng hàng dễ vỡ khi bê lên xe. Nếu thùng không có ký hiệu hàng dễ vỡ và công ty không trang bị xe đẩy như quy trình đã ghi, phần lỗi của nhân viên khác hẳn trường hợp thùng ghi rõ và có xe đẩy nhưng nhân viên không dùng. Bản tường trình kể đủ hai dữ kiện đó là đã làm đúng phần việc của mình.
Thiệt hại xảy ra khi làm theo chỉ đạo hoặc liên quan tới khách
Có những sự việc mà bạn chỉ là người thực hiện chỉ đạo: tổ trưởng bảo chạy máy vượt công suất cho kịp đơn, quản lý cửa hàng bảo xếp hàng lên kệ cao vì kho đầy, cấp trên bảo giao hàng khi trời mưa lớn dù xe không có bạt che. Nếu thiệt hại xảy ra trong hoàn cảnh đó, bản tường trình phải nêu rõ ai chỉ đạo, chỉ đạo bằng cách nào, vào lúc nào. Tin nhắn, ghi chú trong nhóm công việc là bằng chứng quý.
Nêu chỉ đạo không phải để đẩy lỗi lên trên, mà để người xem xét thấy đầy đủ chuỗi quyết định. Bạn vẫn kể phần mình làm: có cảnh báo rủi ro không, có làm đúng cách trong điều kiện được giao không. Một người đã nói "máy đang nóng, chạy tiếp có thể hỏng" rồi vẫn làm theo chỉ đạo ở một vị trí rất khác với người tự ý chạy máy.
Khi thiệt hại liên quan tới khách hàng hoặc người thứ ba, ví dụ làm hỏng xe của khách khi đỗ, làm vỡ đồ khi giao, công ty thường là bên chịu trách nhiệm trước khách, rồi mới xem xét trách nhiệm nội bộ với người lao động. Bản tường trình của bạn nên tách hai phần: diễn biến với khách, và việc đã báo công ty ra sao. Không tự hứa đền với khách bằng tiền của mình trước khi có ý kiến của công ty, trừ khi đó là quy trình đã được giao.
Câu hỏi thường gặp
Làm vỡ đồ của công ty có phải bồi thường toàn bộ giá trị không?
Không phải lúc nào cũng vậy. Theo Bộ luật Lao động 2019, nếu do sơ suất, thiệt hại không nghiêm trọng và giá trị không quá 10 tháng lương tối thiểu vùng, mức bồi thường nhiều nhất là 03 tháng tiền lương. Các trường hợp khác xem xét theo lỗi, thiệt hại thực tế và hoàn cảnh.
Công ty có được trừ hết lương một tháng để bồi thường không?
Không. Mức khấu trừ hằng tháng không quá 30% tiền lương thực trả sau khi trích nộp bảo hiểm bắt buộc và thuế thu nhập cá nhân. Phần còn lại trừ dần các tháng sau. Bạn có quyền được biết lý do của mỗi khoản khấu trừ.
Hợp đồng trách nhiệm là gì và có nên ký không?
Là thoả thuận giao cho người lao động quản lý tài sản cụ thể và trách nhiệm khi để mất, thường gặp với thủ kho, thu ngân, lái xe. Có hợp đồng này thì bồi thường theo hợp đồng. Trước khi ký, đọc kỹ danh mục tài sản, cách bàn giao và điều kiện bồi thường.
Nghỉ việc rồi công ty còn đòi bồi thường được không?
Công ty vẫn có thể yêu cầu nếu có căn cứ, nhưng không còn khấu trừ lương hằng tháng được và nếu không thoả thuận được thì phải giải quyết như một tranh chấp. Trước khi nghỉ, nên chốt rõ bằng văn bản tình trạng các khoản bồi thường còn lại.
Thiết bị đã cũ, hỏng khi đang dùng bình thường thì có phải bồi thường không?
Nếu bạn sử dụng đúng quy trình và hỏng do hao mòn hay lỗi kỹ thuật, đó không phải lỗi của bạn. Hãy ghi rõ trong bản tường trình cách bạn sử dụng và tình trạng thiết bị trước đó, kèm các lần đã báo hỏng nếu có.
Có được mua lại đồ mới để đền thay vì trả tiền không?
Có thể, nếu hai bên đồng ý và ghi lại bằng văn bản. Tuy vậy không nên tự mua đền trước khi có kết luận về lỗi và giá trị thiệt hại, vì như thế là tự nhận toàn bộ trách nhiệm và có thể vượt mức luật đặt ra.