Khi bị yêu cầu ký sẵn một giấy tờ do người khác soạn, như đơn nghỉ việc không ghi ngày, bản tường trình đã viết sẵn, giấy nhận nợ hay cam kết không khiếu nại, nguyên tắc chung là: không ký ngay, xin mang về đọc, chỉ ký những gì đúng với sự thật và ý muốn của bạn, và luôn giữ một bản. Chữ ký của bạn biến một tờ giấy do người khác viết thành lời của chính bạn.
Những tờ giấy ký sẵn thường xuất hiện ở hai thời điểm: lúc mới vào làm, khi người lao động háo hức và ngại hỏi, và lúc có sự việc, khi người lao động lo lắng và muốn mọi chuyện kết thúc nhanh. Bài này gom những loại giấy hay gặp, cách nó có thể được dùng sau này, cách từ chối mà không làm căng quan hệ, những điều Bộ luật Lao động 2019 cấm người sử dụng lao động làm, và việc nên làm nếu bạn đã lỡ ký.
Các loại giấy ký sẵn hay gặp
Bảng dưới không nhằm nói mọi doanh nghiệp đều dùng những giấy này với ý xấu. Nhiều nơi làm theo thói quen. Nhưng bạn cần biết mỗi tờ giấy có thể được dùng thế nào khi quan hệ không còn êm.
| Loại giấy | Có thể bị dùng thế nào | Nên làm gì |
|---|---|---|
| Đơn xin nghỉ việc ký sẵn, không ghi ngày | Điền ngày bất kỳ để coi như bạn tự nghỉ, thay vì công ty chấm dứt hợp đồng | Không ký; nghỉ việc thì tự viết khi thật sự muốn nghỉ |
| Bản tường trình do người khác soạn | Trở thành lời thừa nhận lỗi của bạn trong buổi họp kỷ luật | Tự viết lại theo sự việc bạn biết |
| Giấy nhận nợ, cam kết bồi thường | Căn cứ để trừ lương hoặc đòi tiền, kể cả khi lỗi chưa rõ | Chỉ ký khi đã rõ lỗi, số tiền, căn cứ tính và cách trả |
| Cam kết không khiếu nại, không yêu cầu gì thêm | Được viện dẫn để từ chối các quyền lợi sau này | Đọc kỹ đang từ bỏ điều gì; hỏi luật sư nếu số tiền lớn |
| Biên bản có sẵn kết luận lỗi | Thay cho thủ tục họp xử lý có đủ thành phần | Ghi ý kiến không đồng ý trước khi ký |
| Giấy tờ để trống nhiều chỗ | Bị điền thêm nội dung sau khi ký | Gạch chéo chỗ trống trước khi ký |
Điểm chung của những tờ giấy trên là bạn không phải người viết, nhưng sẽ là người chịu hệ quả. Không ký không phải là chống đối; đó là cẩn trọng bình thường mà mọi doanh nghiệp tử tế đều hiểu.
Từ chối mềm mà không làm căng quan hệ
Phần lớn người quản lý sẽ chấp nhận nếu bạn từ chối một cách lịch sự và đưa ra phương án thay thế. Thứ tự gợi ý:
- Cảm ơn và xin mang về đọc kỹ, hẹn trả lời vào một thời điểm cụ thể. Đây là đề nghị hợp lý với bất kỳ văn bản nào.
- Nếu là bản tường trình, đề nghị được tự viết theo những gì mình biết, vì lời kể của người trực tiếp mới có giá trị.
- Nếu là giấy nhận nợ, đề nghị được biết căn cứ: hoá đơn, biên bản xác định thiệt hại, cách tính.
- Nếu là đơn nghỉ việc ký sẵn, nói rõ bạn chưa có ý định nghỉ, và khi muốn nghỉ sẽ báo trước theo đúng hợp đồng và luật.
- Nếu vẫn bị yêu cầu ký ngay, ghi ngay dưới chữ ký một dòng như "ký nhận đã đọc, chưa đồng ý nội dung, sẽ có ý kiến bằng văn bản riêng", rồi gửi văn bản đó trong ngày.
Trong mọi trường hợp, nếu buộc phải ký, hãy chụp lại tờ giấy ngay sau khi ký, kể cả các trang không có chữ ký, để sau này đối chiếu được nội dung tại thời điểm ký.
Lúc mới vào làm: những giấy tờ nên đọc kỹ trước khi ký
Hợp đồng lao động. Đọc công việc, địa điểm, thời hạn, mức lương, các khoản phụ cấp, thời giờ làm việc. Không ký hợp đồng có chỗ trống ở những mục này. Mỗi bên giữ một bản có đủ chữ ký, không chỉ bản của công ty.
Nội quy lao động. Nhiều nơi yêu cầu ký xác nhận đã đọc nội quy. Hãy đọc thật, đặc biệt phần hành vi vi phạm, hình thức xử lý, trách nhiệm vật chất. Đó là căn cứ cho mọi bản tường trình và mọi buổi họp kỷ luật sau này.
Cam kết bảo mật, không cạnh tranh. Đọc phạm vi thông tin phải giữ bí mật, thời gian áp dụng sau khi nghỉ, khoản bồi thường nếu vi phạm. Một điều khoản quá rộng vẫn cần được hiểu đúng trước khi ký.
Cam kết đào tạo. Nếu được cử đi đào tạo bằng chi phí của công ty, bạn có thể phải ký cam kết làm việc một thời gian sau đào tạo. Xem rõ chi phí được tính thế nào và cách hoàn trả nếu nghỉ sớm.
Hợp đồng trách nhiệm, biên bản bàn giao tài sản. Với vị trí giữ tiền, giữ hàng, giữ thiết bị, đây là giấy tờ quyết định trách nhiệm của bạn khi có thiếu hụt. Chỉ ký nhận những gì đã được đếm, kiểm trước mặt bạn.
Những điều Bộ luật Lao động 2019 cấm người sử dụng lao động làm
Bộ luật Lao động 2019 có quy định riêng về những việc người sử dụng lao động không được làm khi giao kết, thực hiện hợp đồng lao động. Một số điều cấm hay liên quan tới chuyện ký sẵn:
- Giữ bản chính giấy tờ tuỳ thân, văn bằng, chứng chỉ của người lao động.
- Yêu cầu người lao động phải thực hiện biện pháp bảo đảm bằng tiền hoặc tài sản khác cho việc thực hiện hợp đồng lao động.
- Buộc người lao động thực hiện hợp đồng lao động để trả nợ cho người sử dụng lao động.
- Dùng hình thức phạt tiền, cắt lương thay cho việc xử lý kỷ luật lao động.
- Xâm phạm thân thể, nhân phẩm của người lao động khi xử lý kỷ luật.
Ngoài ra, theo nguyên tắc chung của pháp luật dân sự, một giao dịch được xác lập do bị lừa dối, đe doạ, cưỡng ép có thể bị yêu cầu tuyên vô hiệu. Tuy vậy, chứng minh mình bị ép ký không dễ; vì thế phòng từ đầu, không ký, vẫn là cách chắc chắn nhất.
Nếu bạn đã lỡ ký
Không phải mọi tờ giấy đã ký đều không gỡ được. Làm sớm thì cơ hội tốt hơn.
- Ghi lại ngay hoàn cảnh ký: ngày, giờ, nơi ký, ai đưa, ai có mặt, đã được giải thích gì, có bị nói gì khiến bạn lo sợ không. Ghi chép làm ngay sau sự việc có giá trị hơn kể lại sau nhiều tháng.
- Giữ mọi tin nhắn, email liên quan, kể cả những tin nhắn hối thúc ký.
- Gửi văn bản cho người sử dụng lao động nêu rõ ý kiến của bạn về tờ giấy đã ký: ví dụ, đơn nghỉ việc ký sẵn không thể hiện ý muốn nghỉ việc; bản tường trình không phải lời kể của bạn. Gửi bằng cách có bằng chứng nhận.
- Trao đổi với công đoàn cơ sở hoặc tổ chức đại diện người lao động tại doanh nghiệp, nếu có.
- Nếu tờ giấy đã bị dùng để chấm dứt hợp đồng hoặc trừ tiền, hỏi luật sư để biết hướng xử lý tiếp theo.
Văn bản bạn gửi không tự làm mất hiệu lực tờ giấy đã ký, nhưng nó cho thấy bạn đã phản đối sớm, là chứng cứ quan trọng nếu có tranh chấp.
Khi bị ép, bị đe doạ
Có những lúc việc yêu cầu ký đi kèm áp lực: "không ký thì không nhận lương tháng này", "không ký thì báo công an", "ký đi rồi bỏ qua cho". Đừng ký trong trạng thái bị dồn ép. Bạn có quyền rời khỏi phòng, nói rằng cần thời gian suy nghĩ, và hỏi ý kiến người khác. Một chữ ký được đưa ra sau một đêm suy nghĩ, có người thân hoặc người làm nghề đọc cùng, khác rất xa chữ ký trong mười phút căng thẳng ở phòng quản lý, khi bạn còn chưa kịp đọc hết trang thứ hai.
Ghi lại những lời đe doạ: ai nói, nói gì, lúc nào, ai nghe thấy. Nếu bị giữ lương, xem lại hợp đồng và phiếu lương; người sử dụng lao động có nghĩa vụ trả lương đầy đủ, đúng hạn. Nếu có dấu hiệu bị ép làm việc để trả nợ, đó là việc Bộ luật Lao động 2019 cấm.
Kênh hỗ trợ bạn có thể tìm tới: công đoàn cơ sở; cơ quan quản lý nhà nước về lao động ở tỉnh, thành nơi bạn làm việc; tổ chức trợ giúp pháp lý nếu bạn thuộc đối tượng được trợ giúp. Khi có dấu hiệu tranh chấp lớn hoặc liên quan tới công an, nên hỏi luật sư; có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn (aicovan.com).
Ví dụ giả định: một tờ đơn nghỉ việc ký sẵn
Một nhân viên bán hàng ở Lâm Đồng, khi vào làm, được đưa ký hợp đồng cùng một tờ đơn xin nghỉ việc chưa ghi ngày, với lời giải thích là "thủ tục để tiện quản lý". Hai năm sau, sau một bất đồng với quản lý, chị được thông báo nghỉ việc, kèm bản sao chính tờ đơn đó đã được điền ngày.
Chị không có bản sao tờ đơn lúc ký, cũng không có ghi chép nào về hoàn cảnh ký. Điều duy nhất chị có là vài đồng nghiệp cùng đợt cũng được yêu cầu ký đơn tương tự. Việc chứng minh tờ đơn không phản ánh ý muốn của chị trở nên khó khăn, dù có thể vẫn làm được với sự hỗ trợ của người làm nghề.
Nếu ngay từ đầu chị từ chối ký, hoặc ký nhưng ghi lại hoàn cảnh và giữ một bản chụp, câu chuyện sẽ khác nhiều. Bài học không phải là nghi ngờ mọi người quản lý, mà là đối xử với chữ ký của mình như một thứ có giá trị: nó luôn có giá trị, kể cả khi người đưa giấy nói "chỉ là thủ tục".
Câu hỏi thường gặp
Công ty bắt ký đơn nghỉ việc ngay khi ký hợp đồng có hợp pháp không?
Không có quy định nào cho phép dùng đơn nghỉ việc ký sẵn làm thủ tục. Đơn nghỉ việc phải thể hiện ý muốn thật của người lao động tại thời điểm nghỉ. Bạn nên từ chối ký, và nếu đã ký, ghi lại hoàn cảnh và gửi văn bản phản đối sớm.
Công ty giữ bằng đại học bản chính của nhân viên có đúng không?
Không. Bộ luật Lao động 2019 cấm người sử dụng lao động giữ bản chính giấy tờ tuỳ thân, văn bằng, chứng chỉ của người lao động. Bạn có thể đề nghị bằng văn bản được nhận lại, và nhờ công đoàn hỗ trợ nếu cần.
Ký giấy nhận nợ với công ty rồi nghỉ việc thì có phải trả không?
Phụ thuộc vào khoản nợ có căn cứ thật hay không. Một khoản nợ có thật, như tạm ứng lương, vẫn phải trả theo thoả thuận. Nếu giấy nhận nợ ký dưới áp lực cho thiệt hại chưa được xác định, bạn có thể tranh luận về căn cứ. Hỏi luật sư khi số tiền lớn.
Ký vào bản tường trình người khác soạn rồi muốn rút lại thì làm sao?
Gửi một bản tường trình mới do chính bạn viết, có ngày, giải thích bản trước không phải lời kể của bạn và nêu hoàn cảnh ký. Đừng chỉ nói miệng. Hai bản cùng có trong hồ sơ, và người xem xét sẽ phải cân nhắc cả hai.
Có thể ký nhưng ghi "không đồng ý" bên cạnh không?
Có, và đó là cách phổ biến để vừa xác nhận đã nhận văn bản vừa giữ quan điểm của mình. Ghi rõ ngắn gọn bạn không đồng ý điểm nào, ký và ghi ngày ngay bên dưới, rồi chụp lại.
Không ký giấy tờ thì có bị đuổi việc không?
Việc chấm dứt hợp đồng lao động phải có căn cứ theo Bộ luật Lao động 2019. Từ chối ký một giấy tờ không đúng sự thật không phải là căn cứ để chấm dứt hợp đồng. Nếu bị chấm dứt vì lý do đó, bạn nên giữ chứng cứ và hỏi luật sư.