Cơ quan nhà nước có thể gọi điện để hẹn lịch hoặc nhắc bạn đến làm việc, nhưng buổi làm việc thật luôn diễn ra tại trụ sở, có giấy mời hoặc giấy triệu tập, và không bao giờ yêu cầu bạn chuyển tiền, cài ứng dụng, cung cấp mã xác thực hay "làm việc online" qua video. Cuộc gọi nào có một trong những đòi hỏi đó gần như chắc chắn là giả danh. Cách kiểm chắc nhất là cúp máy, tự tra số trụ sở của cơ quan từ nguồn chính thức và gọi lại, hoặc đến thẳng trụ sở.
Kẻ giả danh dựa vào nỗi sợ: sợ bị bắt, sợ dính vào vụ án, sợ mang tiếng. Chúng nói nhanh, dùng chữ nghe rất "pháp lý", và dặn giữ bí mật. Bài này giúp bạn nhận ra những dấu hiệu ấy, kiểm tra lời mời thật, và biết cần làm gì nếu đã lỡ làm theo.
Cuộc gọi thật và cuộc gọi giả khác nhau thế nào
Bảng dưới đặt hai kiểu cuộc gọi cạnh nhau theo những điểm dễ nhận ra nhất. Chỉ cần một dấu hiệu ở cột bên phải là đủ để dừng lại và kiểm tra.
| Điểm so sánh | Lời mời thật | Cuộc gọi giả danh |
|---|---|---|
| Mục đích cuộc gọi | Hẹn lịch, nhắc giờ, hỏi bạn có nhận được giấy chưa | Thông báo bạn liên quan vụ án, sắp bị bắt, tài khoản bị phong toả |
| Nơi làm việc | Tại trụ sở cơ quan, địa chỉ rõ ràng | Đòi "làm việc online", gọi video, không cần đến trụ sở |
| Giấy tờ | Giấy mời, giấy triệu tập gửi trực tiếp hoặc qua đường chính thức | Ảnh "lệnh bắt", "quyết định" gửi qua mạng xã hội |
| Tiền và tài khoản | Không bao giờ yêu cầu chuyển tiền để xác minh | Đòi chuyển tiền vào "tài khoản tạm giữ", "tài khoản an toàn" |
| Thông tin bảo mật | Không hỏi mật khẩu, mã xác thực | Hỏi mã xác thực, mật khẩu ngân hàng, yêu cầu cài ứng dụng lạ |
| Giữ bí mật | Không cấm bạn nói với người nhà, luật sư | Dặn không được nói với ai vì "bí mật điều tra" |
Kẻ gian có thể biết họ tên, ngày sinh, địa chỉ, số giấy tờ của bạn vì thông tin cá nhân đã bị lộ ở đâu đó. Việc chúng đọc đúng thông tin của bạn không chứng minh cuộc gọi là thật.
Vì sao kịch bản giả danh hiệu quả
Kịch bản giả danh cơ quan đánh vào ba điểm. Thứ nhất là sự bất ngờ: người nghe máy chưa kịp chuẩn bị gì đã bị thông báo mình liên quan tới một vụ rửa tiền, ma tuý hay buôn lậu. Thứ hai là sự cô lập: kẻ gian yêu cầu không cúp máy, không nói với ai, đi vào phòng riêng để "làm việc". Thứ ba là lối thoát giả: chỉ cần chuyển tiền để "xác minh", "chứng minh trong sạch" là sẽ được hoàn lại.
Ba điểm này khiến cả những người cẩn thận cũng có thể mắc. Người cao tuổi ở một mình, người ít va chạm với cơ quan nhà nước, người vừa có giao dịch lớn như bán nhà, nhận tiền bảo hiểm là những đối tượng hay bị nhắm tới. Cơ quan công an đã nhiều lần khuyến cáo rằng họ không giải quyết vụ việc, không lấy lời khai hay yêu cầu chuyển tiền qua điện thoại, mạng xã hội.
Hiểu cơ chế này giúp bạn biết điều cần làm đầu tiên khi nhận một cuộc gọi như vậy: phá vỡ sự cô lập. Cúp máy, nói với người nhà, gọi cho cơ quan bằng số bạn tự tra. Kẻ gian sợ nhất là bạn có thời gian suy nghĩ và có người khác cùng xem xét.
Kiểm tra một lời mời qua điện thoại
Khi có người gọi tự xưng là cán bộ và mời bạn làm việc, hãy xử lý theo các bước sau, không cần biết cuộc gọi thật hay giả:
- Bình tĩnh nghe hết, ghi lại: người gọi xưng tên gì, đơn vị nào, mời về việc gì, khi nào, ở đâu.
- Không cung cấp thêm thông tin cá nhân, không đọc mã xác thực, không mở đường dẫn, không cài ứng dụng theo hướng dẫn.
- Nói lịch sự rằng bạn sẽ đến trụ sở theo giấy mời, rồi cúp máy. Cán bộ thật sẽ không phản đối.
- Tự tra số điện thoại trụ sở của cơ quan đó từ nguồn chính thức, như cổng thông tin của địa phương hay hỏi trực tiếp tại trụ sở, không dùng số do người gọi cung cấp.
- Gọi lại, hỏi có đúng cán bộ đó và lịch làm việc đó không. Nếu đúng, hỏi về giấy mời.
- Kể với người nhà về cuộc gọi, kể cả khi bạn đã xác định là thật, để có người cùng nắm việc.
Nếu cuộc gọi là thật, những bước này chỉ mất của bạn thêm vài phút và giúp bạn chuẩn bị tốt hơn. Nếu là giả, chúng giúp bạn giữ được tiền và thông tin.
Những câu nói gần như chắc chắn là giả
"Anh chị đang liên quan đến một đường dây rửa tiền." Cơ quan không thông báo kiểu này qua điện thoại cho người dân. Nếu bạn thật sự liên quan, bạn sẽ được mời hoặc triệu tập bằng văn bản.
"Chuyển tiền vào tài khoản tạm giữ để chứng minh trong sạch." Không có thủ tục nào như vậy. Đây là dấu hiệu rõ nhất của lừa đảo.
"Không được cúp máy, không được nói với ai." Cán bộ thật không cấm bạn nói với người nhà hay luật sư về việc được mời làm việc.
"Bật camera để làm việc trực tuyến." Lấy lời khai, làm việc chính thức không diễn ra qua cuộc gọi video với người lạ.
"Cài ứng dụng này để cơ quan kiểm tra tài khoản." Ứng dụng lạ có thể chiếm quyền điều khiển điện thoại, đọc tin nhắn chứa mã xác thực ngân hàng.
"Đã có lệnh bắt, gửi qua tin nhắn cho anh xem." Lệnh, quyết định của cơ quan tiến hành tố tụng không được gửi bằng ảnh chụp qua mạng xã hội để doạ người dân.
"Chuyển máy sang cho cán bộ viện kiểm sát nói chuyện." Kịch bản chuyền máy qua nhiều "cấp" khác nhau nhằm tạo cảm giác nghiêm trọng. Càng nhiều người tự xưng chức danh trong một cuộc gọi, càng nên cúp máy sớm.
Lỡ làm theo rồi thì làm gì ngay
Nếu bạn đã chuyển tiền, cung cấp mã xác thực hay cài ứng dụng theo hướng dẫn của kẻ gian, thời gian là yếu tố quan trọng nhất:
- Gọi ngay tổng đài của ngân hàng bạn dùng, theo số in ở mặt sau thẻ hoặc trên ứng dụng chính thức, đề nghị khoá tài khoản và tra soát giao dịch.
- Nếu đã cài ứng dụng lạ, ngắt mạng điện thoại, gỡ ứng dụng, và nhờ người có hiểu biết kiểm tra lại máy. Đổi mật khẩu ngân hàng, thư điện tử từ một thiết bị khác.
- Đến cơ quan công an nơi gần nhất để trình báo, mang theo giấy tờ tuỳ thân, sao kê giao dịch, ảnh chụp tin nhắn, lịch sử cuộc gọi.
- Giữ nguyên mọi tin nhắn, ghi âm, lịch sử cuộc gọi; không xoá gì dù thấy xấu hổ.
- Báo cho người nhà để có người hỗ trợ và để họ cảnh giác với các cuộc gọi tương tự.
- Cảnh giác với lời mời "lấy lại tiền đã mất" sau đó, vì đó thường là cú lừa thứ hai.
Việc thu hồi tiền đã chuyển không phải lúc nào cũng làm được, nhưng báo càng sớm thì khả năng ngăn chặn càng cao. Đừng để sự ngại ngùng làm bạn chậm trễ.
Lời mời thật trông như thế nào
Để nhận ra cái giả, cần biết cái thật. Một lời mời làm việc thật của công an xã, phường hay cơ quan khác thường đi kèm một văn bản: giấy mời hoặc giấy triệu tập có tên cơ quan, số văn bản, ngày ban hành, nội dung làm việc, thời gian, địa điểm, chữ ký và con dấu. Văn bản được giao trực tiếp cho bạn, qua người thân cùng nhà, qua tổ trưởng dân phố, hoặc gửi qua đường bưu chính.
Cán bộ có thể gọi điện trước để báo sẽ có giấy mời, hoặc hỏi bạn đã nhận được chưa, nhưng cuộc gọi đó chỉ để hẹn lịch. Địa điểm làm việc là trụ sở cơ quan hoặc nơi được ghi rõ trên giấy. Khi bạn đến, bộ phận trực ban sẽ kiểm giấy tờ và đưa bạn gặp đúng cán bộ có tên trên giấy.
Trong buổi làm việc thật, bạn được biết mình được mời về việc gì, có biên bản ghi lại, có quyền đọc và đề nghị sửa trước khi ký. Không ai yêu cầu bạn mang tiền mặt, chuyển khoản hay đưa điện thoại để cài đặt gì. Nếu một buổi gọi là "làm việc" thiếu hầu hết những đặc điểm này, đó là lý do đủ để dừng lại và kiểm tra.
Giúp người cao tuổi trong nhà
Người cao tuổi thường là đối tượng bị nhắm tới nhiều nhất vì họ tôn trọng cơ quan nhà nước, ít tiếp xúc với các kịch bản lừa đảo mới, và có thể đang ở nhà một mình. Một cuộc trò chuyện ngắn trong bữa cơm có thể giúp nhiều hơn mọi khuyến cáo trên báo.
Hãy nói với bố mẹ, ông bà một quy tắc đơn giản: bất kỳ ai gọi điện xưng là cơ quan nhà nước mà nhắc đến tiền, tài khoản, mã số, thì cúp máy và gọi cho con cháu ngay. Ghi số điện thoại của một người con vào chỗ dễ thấy. Nếu bố mẹ dùng điện thoại thông minh, cài sẵn chức năng chặn cuộc gọi lạ và hướng dẫn không mở đường dẫn trong tin nhắn.
Ví dụ giả định: một bà cụ ở Lạng Sơn nhận cuộc gọi xưng là công an tỉnh, nói bà liên quan một vụ án và phải chuyển tiền tiết kiệm vào tài khoản tạm giữ. Nhờ con trai từng dặn, bà cúp máy và gọi cho con. Hai mẹ con cùng đến công an xã hỏi, được xác nhận không có việc gì. Một quy tắc đơn giản đã giữ được số tiền dành dụm cả đời.
Câu hỏi thường gặp
Cơ quan công an có bao giờ gọi điện cho người dân không?
Có. Cán bộ có thể gọi để hẹn lịch, nhắc giờ, hoặc hỏi bạn đã nhận giấy mời chưa. Nhưng họ không giải quyết vụ việc, không lấy lời khai, không yêu cầu chuyển tiền qua điện thoại. Nếu nghi ngờ, hãy tự tra số trụ sở và gọi lại.
Người gọi biết hết thông tin cá nhân của mình thì có phải là thật không?
Không. Thông tin cá nhân như họ tên, ngày sinh, số giấy tờ, địa chỉ có thể đã bị lộ từ nhiều nguồn. Kẻ gian dùng chính những thông tin đó để tạo lòng tin. Việc chúng biết thông tin không chứng minh điều gì.
Nhận giấy mời qua ảnh chụp trên mạng xã hội thì kiểm tra thế nào?
Đọc tên cơ quan, số văn bản, tên cán bộ trên giấy, rồi tự tra số trụ sở của cơ quan đó và gọi hỏi. Hoặc đến thẳng trụ sở mang theo ảnh chụp. Không gọi theo số ghi trên ảnh nếu bạn chưa xác minh.
Có nên gọi lại số vừa gọi cho mình để hỏi không?
Không nên, vì số đó có thể là của kẻ gian và chúng sẽ tiếp tục kịch bản. Số hiển thị trên máy còn có thể bị giả mạo. Hãy dùng số trụ sở bạn tự tra từ nguồn chính thức.
Cuộc gọi giả danh có cần trình báo dù chưa mất tiền không?
Nên trình báo hoặc báo cho công an xã, phường nơi cư trú, nhất là khi kẻ gian đã biết nhiều thông tin của bạn. Việc này giúp cơ quan nắm tình hình và cảnh báo người khác. Bạn cũng nên báo cho người nhà để họ cảnh giác.