Người làm chứng là người biết được những tình tiết liên quan đến một vụ việc và được cơ quan có thẩm quyền mời hoặc triệu tập để trình bày. Bạn có nghĩa vụ có mặt theo giấy triệu tập và khai trung thực những gì mình biết; đổi lại, bạn có quyền được biết tư cách của mình, được bảo vệ khi bị đe doạ vì việc làm chứng, được thanh toán chi phí đi lại theo quy định và được đọc lại lời khai trước khi ký. Ở giai đoạn xác minh hay việc hành chính, người được mời thường được gọi là người biết việc, với tinh thần tương tự.
Nhiều người ngại đi làm chứng vì sợ liên luỵ, sợ mất thời gian, hoặc sợ người bị nói đến trả thù. Những nỗi lo đó có thật, và pháp luật có cơ chế để xử lý chúng. Bài này giúp bạn hiểu mình đang ở vị trí nào, khai thế nào để lời khai có ích và không gây hại cho chính mình.
Người làm chứng khác người bị tố giác ở đâu
Điểm khác cơ bản nằm ở chỗ: người làm chứng được hỏi về điều mình thấy, nghe, biết; còn người bị tố giác được hỏi về điều mình làm. Người làm chứng không bị xem xét trách nhiệm trong vụ việc đó; vai trò của họ là giúp cơ quan làm rõ sự thật. Vì thế câu hỏi dành cho người làm chứng thường xoay quanh thời gian, địa điểm, ai có mặt, đã thấy gì.
Ranh giới này đôi khi không cố định. Ví dụ giả định: một nhân viên kế toán ở Khánh Hoà được mời làm người biết việc về một khoản chi của công ty. Trong lúc trả lời, các câu hỏi dần chuyển sang việc chính chị đã ký duyệt những chứng từ nào, vì sao ký. Khi câu hỏi chuyển từ "chị thấy gì" sang "chị làm gì và vì sao", tư cách thực tế của chị có thể đang thay đổi.
Vì vậy câu hỏi đầu tiên nên đặt ra khi bắt đầu làm việc là: bạn được mời với tư cách gì. Nếu giấy mời không ghi, hãy hỏi lịch sự và đề nghị ghi vào biên bản. Biết tư cách giúp bạn biết mình có quyền gì, nghĩa vụ gì, và khi nào nên dừng lại để hỏi ý kiến luật sư.
Quyền và nghĩa vụ của người làm chứng
Bảng dưới tóm theo nguyên lý của pháp luật tố tụng hình sự, là nơi quy định đầy đủ nhất về người làm chứng. Việc dân sự, hành chính có quy định riêng nhưng tinh thần tương tự.
| Quyền | Nghĩa vụ |
|---|---|
| Được biết tư cách và được giải thích quyền, nghĩa vụ | Có mặt theo giấy triệu tập của cơ quan có thẩm quyền |
| Đề nghị cơ quan bảo vệ tính mạng, sức khoẻ, danh dự, tài sản khi bị đe doạ vì việc làm chứng | Trình bày trung thực những tình tiết mình biết về vụ việc |
| Được thanh toán chi phí đi lại và các chi phí khác theo quy định | Không được khai gian dối, không được từ chối khai báo mà không có lý do chính đáng |
| Khiếu nại quyết định, hành vi tố tụng của người có thẩm quyền liên quan đến việc mình làm chứng | Giữ bí mật thông tin về vụ việc khi được yêu cầu |
| Đọc lại lời khai, đề nghị sửa, bổ sung trước khi ký | Không tiết lộ nội dung lời khai làm ảnh hưởng tới việc điều tra |
Khai báo gian dối hoặc từ chối khai báo không có lý do chính đáng có thể dẫn tới trách nhiệm hình sự theo Bộ luật Hình sự. Điều này không nhằm doạ người làm chứng, mà để bảo đảm lời khai có giá trị. Người khai trung thực những gì mình biết, kể cả nói "không biết" khi thật sự không biết, thì không có gì phải lo.
Khai thế nào cho chính xác
Tách điều mình thấy với điều nghe kể. Nói rõ: "phần này mình tận mắt thấy", "phần này nghe anh A kể lại". Lời nghe kể vẫn có ích, nhưng cơ quan cần biết đó là lời kể để đi hỏi người trực tiếp.
Tách sự kiện với nhận xét. "Anh ấy cầm túi đi ra lúc tám giờ" là sự kiện. "Anh ấy có vẻ lén lút" là nhận xét của bạn. Nếu nói nhận xét, hãy nói rõ đó là cảm nhận.
Nói rõ mức độ chắc chắn. Dùng những chữ như "khoảng", "không nhớ chính xác", "có thể" khi cần, và kiểm biên bản xem những chữ đó có được giữ lại không.
Không tự đoán để lấp chỗ trống. Bị hỏi điều mình không biết, câu trả lời đúng là "không biết". Đoán cho có câu trả lời là cách nhanh nhất khiến lời khai của bạn bị nghi ngờ toàn bộ.
Không bàn trước với người trong vụ việc. Đừng nghe ai dặn nên khai thế này thế kia. Nếu có người tìm cách gợi ý hoặc gây sức ép về nội dung lời khai, đó là điều nên báo cho cơ quan.
Khi sợ bị liên luỵ hoặc bị đe doạ
Nỗi sợ phổ biến nhất của người làm chứng là bị người bị nói đến trả thù, nhất là khi họ là hàng xóm, đồng nghiệp hay người quen. Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 có quy định riêng về bảo vệ người tố giác, người làm chứng, bị hại và người thân thích của họ: khi có căn cứ cho rằng tính mạng, sức khoẻ, danh dự, tài sản bị xâm hại hoặc đe doạ vì việc làm chứng, bạn có thể đề nghị cơ quan có thẩm quyền áp dụng biện pháp bảo vệ.
Nếu bị đe doạ, hãy giữ lại bằng chứng: tin nhắn, cuộc gọi, tên người chứng kiến, thời gian, địa điểm. Báo ngay cho cán bộ đang làm việc với bạn hoặc cơ quan công an nơi gần nhất. Đừng tự mình đối đáp hay tìm cách "nói chuyện cho ra lẽ" với người đe doạ, vì như vậy dễ khiến tình hình căng hơn và có thể làm ảnh hưởng tới vụ việc.
Về chuyện liên luỵ: người làm chứng khai trung thực không bị xem xét trách nhiệm chỉ vì đã làm chứng. Nhưng nếu chính bạn có tham gia một phần vào sự việc, nỗi lo liên luỵ là có cơ sở, và đó là lúc nên hỏi luật sư trước khi tiếp tục trả lời.
Người làm chứng trong việc dân sự, hành chính, hoà giải
Không phải lúc nào làm chứng cũng là chuyện hình sự. Một tranh chấp hợp đồng thuê nhà, một vụ va chạm nhỏ trong khu phố, một cuộc hoà giải ranh giới đất ở xã, phường đều có thể cần người biết việc trình bày. Trong tố tụng dân sự, toà án có thể triệu tập người làm chứng theo đề nghị của đương sự hoặc khi xét thấy cần; người làm chứng cũng có nghĩa vụ trình bày trung thực và có quyền được thanh toán chi phí theo quy định.
Ở việc hành chính và hoà giải, không khí thường nhẹ nhàng hơn. Bạn có thể được mời đến để xác nhận một sự việc đã thấy, như ai đã xây bức tường, nước thải chảy từ đâu. Lúc này, điều quan trọng vẫn là nói đúng những gì mình biết, không đứng về bên nào chỉ vì quan hệ tình cảm.
Ví dụ giả định: hai hộ ở Tây Ninh tranh chấp về lối đi chung, xã mời một cụ ông sống lâu năm trong xóm đến kể lại con đường đã có từ bao giờ. Cụ nói rõ phần nào cụ nhớ chắc, phần nào chỉ nghe người trước kể, và không đưa ra nhận xét ai đúng ai sai. Lời của cụ được ghi lại đầy đủ và trở thành một căn cứ để hai bên ngồi lại thương lượng.
Khi tư cách thay đổi giữa buổi làm việc
Nếu bạn cảm thấy câu hỏi đang chuyển từ "bạn biết gì" sang "bạn đã làm gì", hãy xử lý theo các bước sau:
- Bình tĩnh, không phản ứng gay gắt. Đây có thể chỉ là câu hỏi làm rõ, chưa chắc tư cách đã thay đổi.
- Hỏi lịch sự: bạn đang được hỏi với tư cách gì, có thay đổi so với lúc đầu không.
- Nếu được trả lời là tư cách đã khác, hoặc bạn thấy câu hỏi đang hướng vào trách nhiệm của chính mình, đề nghị được ghi điều này vào biên bản.
- Đề nghị tạm dừng để có thời gian suy nghĩ hoặc nhờ luật sư, nếu việc có dấu hiệu nghiêm trọng.
- Đọc kỹ biên bản phần đã làm việc trước khi ký, đối chiếu xem tư cách ghi trong biên bản có đúng không.
Đề nghị có luật sư không có nghĩa là bạn có lỗi hay đang chống đối. Đó là quyền bình thường, và giúp mọi bên làm việc đúng thủ tục. Bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được định hướng bước đầu.
Sau khi làm chứng: giữ gì và tránh gì
Khi buổi làm việc kết thúc, việc của người làm chứng chưa hẳn đã xong. Cơ quan có thể mời lại để hỏi thêm, đối chất, hoặc triệu tập ra phiên toà nếu vụ việc được xét xử. Hãy giữ lại giấy mời, giấy triệu tập, bản sao biên bản nếu được giao, và ghi chép của chính bạn về những gì đã khai. Lần sau được hỏi, bạn có cái để nhớ lại, tránh khai lệch chỉ vì quên.
Trong thời gian vụ việc đang được giải quyết, tránh bàn tán nội dung lời khai với hàng xóm, đồng nghiệp hay trên mạng xã hội. Những gì bạn kể ra ngoài có thể đến tai người trong vụ việc, khiến họ tìm cách tác động tới bạn hoặc tới người làm chứng khác. Nếu có người hỏi, chỉ cần nói bạn đã làm việc với cơ quan và không tiện kể thêm.
Nếu sau buổi làm việc bạn nhớ ra một chi tiết quan trọng, hoặc nhận ra mình đã nói nhầm, hãy chủ động liên hệ cán bộ để bổ sung bằng văn bản hoặc xin làm việc lại. Việc tự đính chính sớm luôn được đánh giá tốt hơn nhiều so với để đến lúc bị phát hiện mâu thuẫn. Và nếu bất kỳ ai liên lạc để gợi ý bạn đổi lời khai, đó là điều cần báo ngay cho cơ quan.
Câu hỏi thường gặp
Có được từ chối làm chứng không?
Về nguyên tắc người được triệu tập làm chứng có nghĩa vụ khai báo. Tuy nhiên pháp luật tố tụng có những trường hợp người không được làm chứng hoặc không bắt buộc khai về một số điều, chẳng hạn liên quan đến người thân thích hay bí mật nghề nghiệp theo luật định. Nếu bạn thuộc trường hợp đặc biệt, hãy hỏi rõ cán bộ hoặc luật sư.
Làm chứng có phải ra toà không?
Có thể. Trong nhiều vụ án, người làm chứng được toà án triệu tập đến phiên toà để trình bày lại hoặc trả lời câu hỏi. Lời khai trước đó vẫn được dùng, nhưng phiên toà là nơi các bên có thể hỏi trực tiếp. Bạn sẽ nhận giấy triệu tập riêng cho phiên toà.
Chi phí đi lại khi đi làm chứng ai trả?
Theo quy định, người làm chứng được cơ quan triệu tập thanh toán chi phí đi lại và một số chi phí khác. Mức và thủ tục cụ thể theo văn bản hiện hành. Hãy hỏi cán bộ về thủ tục thanh toán và giữ vé xe, hoá đơn liên quan.
Lời khai lần đầu khác lần sau thì có sao không?
Trí nhớ có thể thay đổi, và việc bổ sung khi nhớ thêm là bình thường. Nhưng nếu hai lần khai mâu thuẫn rõ rệt, cơ quan sẽ hỏi lý do. Hãy nói thật: lần trước nhớ nhầm điểm nào, vì sao bây giờ nhớ khác.
Có được biết kết quả vụ việc sau khi làm chứng không?
Người làm chứng thường không được thông báo kết quả như người bị hại hay đương sự. Nếu vụ án được xét xử công khai, bạn có thể theo dõi qua thông tin công khai. Đừng tự liên hệ với các bên để hỏi, vì dễ bị hiểu là tác động vào vụ việc.
Người làm chứng có cần luật sư không?
Phần lớn người làm chứng không cần luật sư. Nhưng nếu bạn có liên quan một phần đến sự việc, lo bị liên luỵ, hay bị đe doạ, việc có luật sư tư vấn trước là hợp lý. Luật sư giúp bạn hiểu ranh giới giữa làm chứng và bị xem xét trách nhiệm.